नगर दर्शन (वृत्तसेवा):- मराठी पत्रकारितेचे जनक, समाजप्रबोधनाचे अग्रदूत आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर यांची जयंती दरवर्षी ६ जानेवारी रोजी पत्रकार दिन म्हणून साजरी केली जाते. आधुनिक मराठी पत्रकारितेची मुहूर्तमेढ रोवणाऱ्या या थोर व्यक्तिमत्त्वामुळे पत्रकारितेला वैचारिक अधिष्ठान, सामाजिक बांधिलकी आणि निर्भीडपणा लाभला.
१८३२ साली प्रकाशित झालेल्या ‘दर्पण’ या पहिल्या मराठी वृत्तपत्राच्या माध्यमातून बाळशास्त्री जांभेकर यांनी समाजजागृतीचे महान कार्य सुरू केले. अज्ञान, अंधश्रद्धा, अन्यायकारक रूढी याविरोधात लेखणी उचलून त्यांनी समाजाला विवेकाची, वैज्ञानिक दृष्टिकोनाची वाट दाखवली. शिक्षण, इतिहास, समाजसुधारणा यांचा प्रसार करणे हे त्यांच्या पत्रकारितेचे प्रमुख उद्दिष्ट होते.
बाळशास्त्री जांभेकर यांची पत्रकारिता ही केवळ बातमीपुरती मर्यादित नव्हती, तर ती विचारांची चळवळ होती. तत्कालीन राजकीय व सामाजिक परिस्थितीत निर्भीडपणे सत्य मांडण्याचे धाडस त्यांनी दाखवले. त्यामुळेच मराठी पत्रकारितेला वैचारिक परंपरा आणि समाजहिताची दिशा मिळाली.
आजच्या डिजिटल युगात पत्रकारितेची साधने बदलली असली, तरी बाळशास्त्री जांभेकर यांनी दिलेले मूल्यसूत्र आजही तितकेच महत्त्वाचे आहेत. सत्यता, प्रामाणिकपणा, सामाजिक बांधिलकी आणि निर्भीडपणा ही पत्रकारितेची खरी ओळख आहे. वेग, स्पर्धा आणि तंत्रज्ञानाच्या झगमगाटात या मूल्यांची जपणूक करणे ही आजच्या पत्रकारांसमोरील मोठी जबाबदारी आहे.
बाळशास्त्री जांभेकर जयंती व पत्रकार दिनानिमित्त, त्यांच्या विचारांना अभिवादन करून समाजहितासाठी लेखणी झिजवणाऱ्या सर्व पत्रकारांना मनःपूर्वक शुभेच्छा. त्यांच्या आदर्शांवर चालणारी पत्रकारिता हीच सशक्त लोकशाहीची खरी हमी आहे.
“सत्य, समाजप्रबोधन आणि निर्भीड लेखणी” — हाच बाळशास्त्री जांभेकर यांचा वारसा आहे.
लोकशाहीचा चौथा स्तंभ : पत्रकारितेचे सामाजिक दायित्व
दरवर्षी ६ जानेवारी – पत्रकारिता दिन साजरा केला जातो. समाजाचे डोळे, कान आणि आवाज म्हणून ओळखली जाणारी पत्रकारिता ही लोकशाहीची चौथी मजबूत स्तंभ आहे. सत्य, पारदर्शकता आणि जनहित यांची जपणूक करणारी पत्रकारिता समाजाला योग्य दिशा देण्याचे महत्त्वाचे कार्य करते.
पत्रकार हा केवळ बातमी देणारा नसून तो समाजाचा आरसा असतो. प्रशासन, राजकारण, सामाजिक प्रश्न, शेतकरी, कामगार, महिला, युवक यांचे प्रश्न निर्भीडपणे मांडण्याचे काम पत्रकारितेने कायम केले आहे. अन्याय, भ्रष्टाचार, दडपशाही याविरुद्ध आवाज उठवून जनतेला जागरूक ठेवणे हे पत्रकाराचे खरे कर्तव्य आहे.
आजच्या डिजिटल युगात पत्रकारितेचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. सोशल मीडिया, वेब पोर्टल्स, २४ तास चालणाऱ्या वृत्तवाहिन्या यामुळे माहिती वेगाने पोहोचते. मात्र, या वेगाच्या स्पर्धेत सत्यता, विश्वासार्हता आणि नैतिकता जपणे हे मोठे आव्हान बनले आहे. अपुरी माहिती, अफवा आणि टीआरपीसाठी होणारी सनसनाटी मांडणी यामुळे पत्रकारितेच्या विश्वासार्हतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होत आहे.
खरा पत्रकार तोच, जो कोणत्याही दबावाला न झुकता सत्याची बाजू घेतो. ग्रामीण भागातील प्रश्न असोत किंवा देशपातळीवरील धोरणे – पत्रकारितेने नेहमीच सामान्य माणसाच्या हिताला प्राधान्य दिले पाहिजे. समाजपरिवर्तनात पत्रकारांची भूमिका केवळ निरीक्षकाची नसून मार्गदर्शकाची असते.
पत्रकारिता दिनानिमित्त सर्व पत्रकारांनी आत्मपरीक्षण करणे गरजेचे आहे. आपण समाजासाठी काय योगदान देत आहोत, आपल्या लेखणीचा वापर योग्य दिशेने होतो आहे का, याचा विचार करणे आवश्यक आहे. निर्भीड, प्रामाणिक आणि जबाबदार पत्रकारितेतूनच सशक्त लोकशाही घडू शकते.
सत्यासाठी लढणाऱ्या, समाजहित जपणाऱ्या सर्व पत्रकारांना पत्रकारिता दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!
